درس Trigonométrie : formules de transformation — الأولى باك علوم تجريبية

درس «Trigonométrie : formules de transformation» لتلاميذ الأولى باك علوم تجريبية بالفرنسية والعربية: Formules d’addition - Duplication - Produit en somme - Somme en produit - a cos x + b sin x - Équations et inéquations. Cours Trigonométrie : formules de transformation — 1ère année Bac sciences…

📖 حل فـ MathsClick (الورقة بخط اليد، بالعربية والفرنسية)

Formules d’addition

Propriété

Pour tous réels $a$ et $b$ :

  • $\cos(a+b)=\cos a\cos b-\sin a\sin b$
  • $\cos(a-b)=\cos a\cos b+\sin a\sin b$
  • $\sin(a+b)=\sin a\cos b+\cos a\sin b$
  • $\sin(a-b)=\sin a\cos b-\cos a\sin b$
  • Si $a$, $b$ et $a+b$ sont différents de $\dfrac{\pi}{2}+k\pi$ : $\tan(a+b)=\dfrac{\tan a+\tan b}{1-\tan a\tan b}$ et $\tan(a-b)=\dfrac{\tan a-\tan b}{1+\tan a\tan b}$.

Méthode Calculer une valeur exacte

On écrit l’angle comme somme ou différence d’angles connus ($\dfrac{\pi}{6}$, $\dfrac{\pi}{4}$, $\dfrac{\pi}{3}$…), puis on applique la formule.

Exemple $\cos\dfrac{\pi}{12}$ et $\sin\dfrac{\pi}{12}$

$\dfrac{\pi}{12}=\dfrac{\pi}{3}-\dfrac{\pi}{4}$

$\cos\dfrac{\pi}{12}=\cos\dfrac{\pi}{3}\cos\dfrac{\pi}{4}+\sin\dfrac{\pi}{3}\sin\dfrac{\pi}{4}$

$=\dfrac{1}{2}\times\dfrac{\sqrt{2}}{2}+\dfrac{\sqrt{3}}{2}\times\dfrac{\sqrt{2}}{2}$

$\cos\dfrac{\pi}{12}=\dfrac{\sqrt{2}+\sqrt{6}}{4}$

$\sin\dfrac{\pi}{12}=\sin\dfrac{\pi}{3}\cos\dfrac{\pi}{4}-\cos\dfrac{\pi}{3}\sin\dfrac{\pi}{4}$

$=\dfrac{\sqrt{3}}{2}\times\dfrac{\sqrt{2}}{2}-\dfrac{1}{2}\times\dfrac{\sqrt{2}}{2}$

$\sin\dfrac{\pi}{12}=\dfrac{\sqrt{6}-\sqrt{2}}{4}$

Exemple $\tan\dfrac{5\pi}{12}$

$\dfrac{5\pi}{12}=\dfrac{\pi}{4}+\dfrac{\pi}{6}$

$\tan\dfrac{5\pi}{12}=\dfrac{1+\dfrac{1}{\sqrt{3}}}{1-\dfrac{1}{\sqrt{3}}}=\dfrac{\sqrt{3}+1}{\sqrt{3}-1}$

$=\dfrac{(\sqrt{3}+1)^2}{3-1}=\dfrac{4+2\sqrt{3}}{2}$

$\tan\dfrac{5\pi}{12}=2+\sqrt{3}$

Erreur fréquente

  • $\cos(a+b)\neq\cos a+\cos b$ ! Contre-exemple : $a=b=\dfrac{\pi}{2}$ : $\cos\pi=-1$ mais $\cos\dfrac{\pi}{2}+\cos\dfrac{\pi}{2}=0$.
  • Attention aux signes : $\cos(a-b)$ contient un +, $\cos(a+b)$ un −.

Formules de duplication

Propriété

Avec $b=a$ dans les formules d’addition, pour tout réel $a$ :

  • $\sin2a=2\sin a\cos a$
  • $\cos2a=\cos^2a-\sin^2a=2\cos^2a-1=1-2\sin^2a$
  • $\tan2a=\dfrac{2\tan a}{1-\tan^2a}$ (si $\tan a$ existe et $\tan a\neq\pm1$).

Propriété $\cos^2a$ et $\sin^2a$ en fonction de $\cos2a$

$\cos^2a=\dfrac{1+\cos2a}{2}$ et $\sin^2a=\dfrac{1-\cos2a}{2}$

Et, si $\cos2a\neq-1$ : $\tan^2a=\dfrac{1-\cos2a}{1+\cos2a}$.

En remplaçant $a$ par $\dfrac{a}{2}$ : $1+\cos a=2\cos^2\dfrac{a}{2}$ ; $1-\cos a=2\sin^2\dfrac{a}{2}$ ; $\sin a=2\sin\dfrac{a}{2}\cos\dfrac{a}{2}$.

>> Ces formules permettent de calculer le cosinus ou le sinus de la moitié d’un angle connu.

Exemple $\cos\dfrac{\pi}{8}$

$\cos^2\dfrac{\pi}{8}=\dfrac{1+\cos\dfrac{\pi}{4}}{2}=\dfrac{1+\dfrac{\sqrt{2}}{2}}{2}$

$=\dfrac{2+\sqrt{2}}{4}$

Or $0<\dfrac{\pi}{8}<\dfrac{\pi}{2}$, donc $\cos\dfrac{\pi}{8}>0$.

$\cos\dfrac{\pi}{8}=\dfrac{\sqrt{2+\sqrt{2}}}{2}$

Exemple Simplifier une expression

Pour $\cos x\neq0$ et $1+\cos2x\neq0$ :

$\dfrac{\sin2x}{1+\cos2x}=\dfrac{2\sin x\cos x}{1+2\cos^2x-1}$

$=\dfrac{2\sin x\cos x}{2\cos^2x}$

$\dfrac{\sin2x}{1+\cos2x}=\tan x$

Propriété En fonction de $t=\tan\dfrac{a}{2}$

Pour $a\neq\pi+2k\pi$, en posant $t=\tan\dfrac{a}{2}$ :

$\cos a=\dfrac{1-t^2}{1+t^2}$ ; $\sin a=\dfrac{2t}{1+t^2}$ ; $\tan a=\dfrac{2t}{1-t^2}$

Exemple

Si $\tan\dfrac{a}{2}=\sqrt{2}$ :

$\cos a=\dfrac{1-2}{1+2}=-\dfrac{1}{3}$

$\sin a=\dfrac{2\sqrt{2}}{1+2}=\dfrac{2\sqrt{2}}{3}$

$\cos a=-\dfrac{1}{3}$ et $\sin a=\dfrac{2\sqrt{2}}{3}$

Transformation d’un produit en somme

Propriété

Pour tous réels $a$ et $b$ :

  • $\cos a\cos b=\dfrac{1}{2}[\cos(a+b)+\cos(a-b)]$
  • $\sin a\sin b=\dfrac{1}{2}[\cos(a-b)-\cos(a+b)]$
  • $\sin a\cos b=\dfrac{1}{2}[\sin(a+b)+\sin(a-b)]$

>> Preuve : on additionne ou on soustrait les formules d’addition, par exemple $\cos(a+b)+\cos(a-b)=2\cos a\cos b$.

Exemple

$\cos\dfrac{5\pi}{12}\cos\dfrac{\pi}{12}=\dfrac{1}{2}\left[\cos\dfrac{6\pi}{12}+\cos\dfrac{4\pi}{12}\right]$

$=\dfrac{1}{2}\left[\cos\dfrac{\pi}{2}+\cos\dfrac{\pi}{3}\right]=\dfrac{1}{2}\left(0+\dfrac{1}{2}\right)$

$\cos\dfrac{5\pi}{12}\cos\dfrac{\pi}{12}=\dfrac{1}{4}$

Transformation d’une somme en produit

Propriété

Pour tous réels $p$ et $q$ :

  • $\cos p+\cos q=2\cos\dfrac{p+q}{2}\cos\dfrac{p-q}{2}$
  • $\cos p-\cos q=-2\sin\dfrac{p+q}{2}\sin\dfrac{p-q}{2}$
  • $\sin p+\sin q=2\sin\dfrac{p+q}{2}\cos\dfrac{p-q}{2}$
  • $\sin p-\sin q=2\cos\dfrac{p+q}{2}\sin\dfrac{p-q}{2}$

>> Preuve : dans les formules de III, on pose $a+b=p$ et $a-b=q$, donc $a=\dfrac{p+q}{2}$ et $b=\dfrac{p-q}{2}$.

Exemple

$\sin x+\sin3x=2\sin\dfrac{x+3x}{2}\cos\dfrac{x-3x}{2}$

$=2\sin2x\cos(-x)$

$\sin x+\sin3x=2\sin2x\cos x$ (car $\cos$ est paire)

Remarque Utilité

Écrire une somme sous forme de produit permet de résoudre une équation « $=0$ » (un produit est nul si l’un des facteurs est nul) ou d’étudier un signe.

Transformation de $a\cos x+b\sin x$

Propriété

Soient $a$ et $b$ deux réels avec $(a;b)\neq(0;0)$. Il existe un réel $\alpha$ tel que, pour tout réel $x$ :

$a\cos x+b\sin x=\sqrt{a^2+b^2}\,\cos(x-\alpha)$

avec $\cos\alpha=\dfrac{a}{\sqrt{a^2+b^2}}$ et $\sin\alpha=\dfrac{b}{\sqrt{a^2+b^2}}$.

Méthode

1. On calcule $\sqrt{a^2+b^2}$ et on le met en facteur.

2. On reconnaît $\cos\alpha$ et $\sin\alpha$ (valeurs remarquables).

3. On applique $\cos x\cos\alpha+\sin x\sin\alpha=\cos(x-\alpha)$.

Exemple $\sqrt{3}\cos x+\sin x$

$\sqrt{a^2+b^2}=\sqrt{3+1}=2$

$\sqrt{3}\cos x+\sin x=2\left(\dfrac{\sqrt{3}}{2}\cos x+\dfrac{1}{2}\sin x\right)$

$=2\left(\cos\dfrac{\pi}{6}\cos x+\sin\dfrac{\pi}{6}\sin x\right)$

$\sqrt{3}\cos x+\sin x=2\cos\left(x-\dfrac{\pi}{6}\right)$

Exemple $\cos x-\sin x$

$\sqrt{1+1}=\sqrt{2}$

$\cos x-\sin x=\sqrt{2}\left(\dfrac{\sqrt{2}}{2}\cos x-\dfrac{\sqrt{2}}{2}\sin x\right)$

$=\sqrt{2}\left(\cos\dfrac{\pi}{4}\cos x-\sin\dfrac{\pi}{4}\sin x\right)$

$\cos x-\sin x=\sqrt{2}\cos\left(x+\dfrac{\pi}{4}\right)$

Équations trigonométriques

Propriété

Soit $\alpha$ un réel et $k\in\mathbb{Z}$ :

  • $\cos x=\cos\alpha\iff x=\alpha+2k\pi$ ou $x=-\alpha+2k\pi$ ;
  • $\sin x=\sin\alpha\iff x=\alpha+2k\pi$ ou $x=\pi-\alpha+2k\pi$ ;
  • $\tan x=\tan\alpha\iff x=\alpha+k\pi$ (avec $x\neq\dfrac{\pi}{2}+k\pi$).

Méthode Résoudre dans un intervalle $I$

1. On écrit l’équation sous la forme $\cos X=\cos\alpha$ (ou $\sin$, $\tan$).

2. On écrit les solutions générales avec $k\in\mathbb{Z}$.

3. On cherche les valeurs de $k$ pour lesquelles $x\in I$ (encadrement).

Exemple $\cos x=\dfrac{1}{2}$ dans $]-\pi;\pi]$

$\cos x=\dfrac{1}{2}\iff\cos x=\cos\dfrac{\pi}{3}$

$\iff x=\dfrac{\pi}{3}+2k\pi$ ou $x=-\dfrac{\pi}{3}+2k\pi$

Dans $]-\pi;\pi]$, seul $k=0$ convient.

$S=\left\{-\dfrac{\pi}{3};\dfrac{\pi}{3}\right\}$

Exemple $\sqrt{3}\cos x-\sin x=1$ dans $]-\pi;\pi]$

D’après V : $\sqrt{3}\cos x-\sin x=2\cos\left(x+\dfrac{\pi}{6}\right)$.

$2\cos\left(x+\dfrac{\pi}{6}\right)=1\iff\cos\left(x+\dfrac{\pi}{6}\right)=\cos\dfrac{\pi}{3}$

$\iff x+\dfrac{\pi}{6}=\dfrac{\pi}{3}+2k\pi$ ou $x+\dfrac{\pi}{6}=-\dfrac{\pi}{3}+2k\pi$

$\iff x=\dfrac{\pi}{6}+2k\pi$ ou $x=-\dfrac{\pi}{2}+2k\pi$

$S=\left\{-\dfrac{\pi}{2};\dfrac{\pi}{6}\right\}$

Vérification : $\sqrt{3}\times\dfrac{\sqrt{3}}{2}-\dfrac{1}{2}=1$ ✔ et $0-(-1)=1$ ✔.

Exemple $\sin2x=\sin x$ dans $[0;2\pi[$

$\sin2x=\sin x\iff2x=x+2k\pi$ ou $2x=\pi-x+2k\pi$

$\iff x=2k\pi$ ou $x=\dfrac{\pi}{3}+\dfrac{2k\pi}{3}$

  • $x=2k\pi\in[0;2\pi[$ : $k=0$, donc $x=0$ ;
  • $x=\dfrac{\pi}{3}+\dfrac{2k\pi}{3}\in[0;2\pi[$ : $k\in\{0;1;2\}$, donc $x\in\left\{\dfrac{\pi}{3};\pi;\dfrac{5\pi}{3}\right\}$.

$S=\left\{0;\dfrac{\pi}{3};\pi;\dfrac{5\pi}{3}\right\}$

Erreur fréquente

  • Oublier la deuxième famille de solutions ($-\alpha+2k\pi$ pour $\cos$, $\pi-\alpha+2k\pi$ pour $\sin$).
  • Diviser par $2$ sans diviser $2k\pi$ : $2x=\pi+2k\pi\iff x=\dfrac{\pi}{2}+k\pi$.

Inéquations trigonométriques

Méthode

1. On résout d’abord l’équation associée dans l’intervalle.

2. On place les solutions sur le cercle trigonométrique.

3. On lit l’arc où l’inégalité est vraie : $\cos x$ se lit sur l’axe des abscisses, $\sin x$ sur l’axe des ordonnées.

Exemple $\cos x\geq\dfrac{1}{2}$ dans $]-\pi;\pi]$

Équation : $x=-\dfrac{\pi}{3}$ ou $x=\dfrac{\pi}{3}$. Les points d’abscisse $\geq\dfrac{1}{2}$ sont sur l’arc de droite.

$S=\left[-\dfrac{\pi}{3};\dfrac{\pi}{3}\right]$

Exemple $\sin x<\dfrac{\sqrt{2}}{2}$ dans $[0;2\pi[$

Équation : $x=\dfrac{\pi}{4}$ ou $x=\dfrac{3\pi}{4}$. Les points d’ordonnée $<\dfrac{\sqrt{2}}{2}$ sont sous la droite $y=\dfrac{\sqrt{2}}{2}$.

$S=\left[0;\dfrac{\pi}{4}\right[\cup\left]\dfrac{3\pi}{4};2\pi\right[$

À retenir

  • Addition : $\cos(a\pm b)=\cos a\cos b\mp\sin a\sin b$ ; $\sin(a\pm b)=\sin a\cos b\pm\cos a\sin b$.
  • Duplication : $\sin2a=2\sin a\cos a$ ; $\cos2a=2\cos^2a-1=1-2\sin^2a$.
  • $a\cos x+b\sin x=\sqrt{a^2+b^2}\cos(x-\alpha)$ : on factorise par $\sqrt{a^2+b^2}$.
  • Équations : deux familles de solutions pour $\cos$ et $\sin$, une seule pour $\tan$ (période $\pi$).

النسخة العربية

صيغ الجمع

خاصية

لكل عددين حقيقيين $a$ و $b$ :

  • $\cos(a+b)=\cos a\cos b-\sin a\sin b$
  • $\cos(a-b)=\cos a\cos b+\sin a\sin b$
  • $\sin(a+b)=\sin a\cos b+\cos a\sin b$
  • $\sin(a-b)=\sin a\cos b-\cos a\sin b$
  • إذا كانت $a$ و $b$ و $a+b$ مختلفة عن $\dfrac{\pi}{2}+k\pi$ : $\tan(a+b)=\dfrac{\tan a+\tan b}{1-\tan a\tan b}$ و $\tan(a-b)=\dfrac{\tan a-\tan b}{1+\tan a\tan b}$.

طريقة حساب قيمة مضبوطة

نكتب الزاوية كمجموع أو فرق زوايا معروفة ($\dfrac{\pi}{6}$، $\dfrac{\pi}{4}$، $\dfrac{\pi}{3}$…)، ثم نطبق الصيغة.

مثال $\cos\dfrac{\pi}{12}$ و $\sin\dfrac{\pi}{12}$

$\dfrac{\pi}{12}=\dfrac{\pi}{3}-\dfrac{\pi}{4}$

$\cos\dfrac{\pi}{12}=\cos\dfrac{\pi}{3}\cos\dfrac{\pi}{4}+\sin\dfrac{\pi}{3}\sin\dfrac{\pi}{4}$

$=\dfrac{1}{2}\times\dfrac{\sqrt{2}}{2}+\dfrac{\sqrt{3}}{2}\times\dfrac{\sqrt{2}}{2}$

$\cos\dfrac{\pi}{12}=\dfrac{\sqrt{2}+\sqrt{6}}{4}$

$\sin\dfrac{\pi}{12}=\sin\dfrac{\pi}{3}\cos\dfrac{\pi}{4}-\cos\dfrac{\pi}{3}\sin\dfrac{\pi}{4}$

$=\dfrac{\sqrt{3}}{2}\times\dfrac{\sqrt{2}}{2}-\dfrac{1}{2}\times\dfrac{\sqrt{2}}{2}$

$\sin\dfrac{\pi}{12}=\dfrac{\sqrt{6}-\sqrt{2}}{4}$

مثال $\tan\dfrac{5\pi}{12}$

$\dfrac{5\pi}{12}=\dfrac{\pi}{4}+\dfrac{\pi}{6}$

$\tan\dfrac{5\pi}{12}=\dfrac{1+\dfrac{1}{\sqrt{3}}}{1-\dfrac{1}{\sqrt{3}}}=\dfrac{\sqrt{3}+1}{\sqrt{3}-1}$

$=\dfrac{(\sqrt{3}+1)^2}{3-1}=\dfrac{4+2\sqrt{3}}{2}$

$\tan\dfrac{5\pi}{12}=2+\sqrt{3}$

خطأ شائع

  • $\cos(a+b)\neq\cos a+\cos b$ ! مثال مضاد : $a=b=\dfrac{\pi}{2}$ : $\cos\pi=-1$ لكن $\cos\dfrac{\pi}{2}+\cos\dfrac{\pi}{2}=0$.
  • انتبه للإشارات : $\cos(a-b)$ فيها + و $\cos(a+b)$ فيها −.

صيغ ضعف الزاوية

خاصية

بأخذ $b=a$ في صيغ الجمع، لكل عدد حقيقي $a$ :

  • $\sin2a=2\sin a\cos a$
  • $\cos2a=\cos^2a-\sin^2a=2\cos^2a-1=1-2\sin^2a$
  • $\tan2a=\dfrac{2\tan a}{1-\tan^2a}$ (إذا كان $\tan a$ موجوداً و $\tan a\neq\pm1$).

خاصية $\cos^2a$ و $\sin^2a$ بدلالة $\cos2a$

$\cos^2a=\dfrac{1+\cos2a}{2}$ و $\sin^2a=\dfrac{1-\cos2a}{2}$

و، إذا كان $\cos2a\neq-1$ : $\tan^2a=\dfrac{1-\cos2a}{1+\cos2a}$.

بتعويض $a$ بـ $\dfrac{a}{2}$ : $1+\cos a=2\cos^2\dfrac{a}{2}$ ؛ $1-\cos a=2\sin^2\dfrac{a}{2}$ ؛ $\sin a=2\sin\dfrac{a}{2}\cos\dfrac{a}{2}$.

>> تسمح هذه الصيغ بحساب جيب التمام أو جيب نصف زاوية معروفة.

مثال $\cos\dfrac{\pi}{8}$

$\cos^2\dfrac{\pi}{8}=\dfrac{1+\cos\dfrac{\pi}{4}}{2}=\dfrac{1+\dfrac{\sqrt{2}}{2}}{2}$

$=\dfrac{2+\sqrt{2}}{4}$

ولدينا $0<\dfrac{\pi}{8}<\dfrac{\pi}{2}$، إذن $\cos\dfrac{\pi}{8}>0$.

$\cos\dfrac{\pi}{8}=\dfrac{\sqrt{2+\sqrt{2}}}{2}$

مثال تبسيط تعبير

من أجل $\cos x\neq0$ و $1+\cos2x\neq0$ :

$\dfrac{\sin2x}{1+\cos2x}=\dfrac{2\sin x\cos x}{1+2\cos^2x-1}$

$=\dfrac{2\sin x\cos x}{2\cos^2x}$

$\dfrac{\sin2x}{1+\cos2x}=\tan x$

خاصية بدلالة $t=\tan\dfrac{a}{2}$

من أجل $a\neq\pi+2k\pi$، بوضع $t=\tan\dfrac{a}{2}$ :

$\cos a=\dfrac{1-t^2}{1+t^2}$ ; $\sin a=\dfrac{2t}{1+t^2}$ ; $\tan a=\dfrac{2t}{1-t^2}$

مثال

إذا كان $\tan\dfrac{a}{2}=\sqrt{2}$ :

$\cos a=\dfrac{1-2}{1+2}=-\dfrac{1}{3}$

$\sin a=\dfrac{2\sqrt{2}}{1+2}=\dfrac{2\sqrt{2}}{3}$

$\cos a=-\dfrac{1}{3}$ و $\sin a=\dfrac{2\sqrt{2}}{3}$

تحويل جداء إلى مجموع

خاصية

لكل عددين حقيقيين $a$ و $b$ :

  • $\cos a\cos b=\dfrac{1}{2}[\cos(a+b)+\cos(a-b)]$
  • $\sin a\sin b=\dfrac{1}{2}[\cos(a-b)-\cos(a+b)]$
  • $\sin a\cos b=\dfrac{1}{2}[\sin(a+b)+\sin(a-b)]$

>> البرهان : نجمع أو نطرح صيغ الجمع، مثلاً $\cos(a+b)+\cos(a-b)=2\cos a\cos b$.

مثال

$\cos\dfrac{5\pi}{12}\cos\dfrac{\pi}{12}=\dfrac{1}{2}\left[\cos\dfrac{6\pi}{12}+\cos\dfrac{4\pi}{12}\right]$

$=\dfrac{1}{2}\left[\cos\dfrac{\pi}{2}+\cos\dfrac{\pi}{3}\right]=\dfrac{1}{2}\left(0+\dfrac{1}{2}\right)$

$\cos\dfrac{5\pi}{12}\cos\dfrac{\pi}{12}=\dfrac{1}{4}$

تحويل مجموع إلى جداء

خاصية

لكل عددين حقيقيين $p$ و $q$ :

  • $\cos p+\cos q=2\cos\dfrac{p+q}{2}\cos\dfrac{p-q}{2}$
  • $\cos p-\cos q=-2\sin\dfrac{p+q}{2}\sin\dfrac{p-q}{2}$
  • $\sin p+\sin q=2\sin\dfrac{p+q}{2}\cos\dfrac{p-q}{2}$
  • $\sin p-\sin q=2\cos\dfrac{p+q}{2}\sin\dfrac{p-q}{2}$

>> البرهان : في صيغ III نضع $a+b=p$ و $a-b=q$، إذن $a=\dfrac{p+q}{2}$ و $b=\dfrac{p-q}{2}$.

مثال

$\sin x+\sin3x=2\sin\dfrac{x+3x}{2}\cos\dfrac{x-3x}{2}$

$=2\sin2x\cos(-x)$

$\sin x+\sin3x=2\sin2x\cos x$ (لأن $\cos$ زوجية)

ملاحظة الفائدة

كتابة مجموع على شكل جداء تسمح بحل معادلة « $=0$ » (الجداء منعدم إذا انعدم أحد عوامله) أو بدراسة إشارة.

تحويل $a\cos x+b\sin x$

خاصية

ليكن $a$ و $b$ عددين حقيقيين مع $(a;b)\neq(0;0)$. يوجد عدد حقيقي $\alpha$ بحيث لكل عدد حقيقي $x$ :

$a\cos x+b\sin x=\sqrt{a^2+b^2}\,\cos(x-\alpha)$

مع $\cos\alpha=\dfrac{a}{\sqrt{a^2+b^2}}$ و $\sin\alpha=\dfrac{b}{\sqrt{a^2+b^2}}$.

طريقة

1. نحسب $\sqrt{a^2+b^2}$ ونجعله عاملاً.

2. نتعرف على $\cos\alpha$ و $\sin\alpha$ (قيم اعتيادية).

3. نطبق $\cos x\cos\alpha+\sin x\sin\alpha=\cos(x-\alpha)$.

مثال $\sqrt{3}\cos x+\sin x$

$\sqrt{a^2+b^2}=\sqrt{3+1}=2$

$\sqrt{3}\cos x+\sin x=2\left(\dfrac{\sqrt{3}}{2}\cos x+\dfrac{1}{2}\sin x\right)$

$=2\left(\cos\dfrac{\pi}{6}\cos x+\sin\dfrac{\pi}{6}\sin x\right)$

$\sqrt{3}\cos x+\sin x=2\cos\left(x-\dfrac{\pi}{6}\right)$

مثال $\cos x-\sin x$

$\sqrt{1+1}=\sqrt{2}$

$\cos x-\sin x=\sqrt{2}\left(\dfrac{\sqrt{2}}{2}\cos x-\dfrac{\sqrt{2}}{2}\sin x\right)$

$=\sqrt{2}\left(\cos\dfrac{\pi}{4}\cos x-\sin\dfrac{\pi}{4}\sin x\right)$

$\cos x-\sin x=\sqrt{2}\cos\left(x+\dfrac{\pi}{4}\right)$

المعادلات المثلثية

خاصية

ليكن $\alpha$ عدداً حقيقياً و $k\in\mathbb{Z}$ :

  • $\cos x=\cos\alpha\iff x=\alpha+2k\pi$ أو $x=-\alpha+2k\pi$ ؛
  • $\sin x=\sin\alpha\iff x=\alpha+2k\pi$ أو $x=\pi-\alpha+2k\pi$ ؛
  • $\tan x=\tan\alpha\iff x=\alpha+k\pi$ (مع $x\neq\dfrac{\pi}{2}+k\pi$).

طريقة الحل في مجال $I$

1. نكتب المعادلة على شكل $\cos X=\cos\alpha$ (أو $\sin$ أو $\tan$).

2. نكتب الحلول العامة مع $k\in\mathbb{Z}$.

3. نبحث عن قيم $k$ التي من أجلها $x\in I$ (تأطير).

مثال $\cos x=\dfrac{1}{2}$ في $]-\pi;\pi]$

$\cos x=\dfrac{1}{2}\iff\cos x=\cos\dfrac{\pi}{3}$

$\iff x=\dfrac{\pi}{3}+2k\pi$ أو $x=-\dfrac{\pi}{3}+2k\pi$

في $]-\pi;\pi]$، فقط $k=0$ يناسب.

$S=\left\{-\dfrac{\pi}{3};\dfrac{\pi}{3}\right\}$

مثال $\sqrt{3}\cos x-\sin x=1$ في $]-\pi;\pi]$

حسب V : $\sqrt{3}\cos x-\sin x=2\cos\left(x+\dfrac{\pi}{6}\right)$.

$2\cos\left(x+\dfrac{\pi}{6}\right)=1\iff\cos\left(x+\dfrac{\pi}{6}\right)=\cos\dfrac{\pi}{3}$

$\iff x+\dfrac{\pi}{6}=\dfrac{\pi}{3}+2k\pi$ أو $x+\dfrac{\pi}{6}=-\dfrac{\pi}{3}+2k\pi$

$\iff x=\dfrac{\pi}{6}+2k\pi$ أو $x=-\dfrac{\pi}{2}+2k\pi$

$S=\left\{-\dfrac{\pi}{2};\dfrac{\pi}{6}\right\}$

تحقق : $\sqrt{3}\times\dfrac{\sqrt{3}}{2}-\dfrac{1}{2}=1$ ✔ و $0-(-1)=1$ ✔.

مثال $\sin2x=\sin x$ في $[0;2\pi[$

$\sin2x=\sin x\iff2x=x+2k\pi$ أو $2x=\pi-x+2k\pi$

$\iff x=2k\pi$ أو $x=\dfrac{\pi}{3}+\dfrac{2k\pi}{3}$

  • $x=2k\pi\in[0;2\pi[$ : $k=0$، إذن $x=0$ ؛
  • $x=\dfrac{\pi}{3}+\dfrac{2k\pi}{3}\in[0;2\pi[$ : $k\in\{0;1;2\}$، إذن $x\in\left\{\dfrac{\pi}{3};\pi;\dfrac{5\pi}{3}\right\}$.

$S=\left\{0;\dfrac{\pi}{3};\pi;\dfrac{5\pi}{3}\right\}$

خطأ شائع

  • نسيان العائلة الثانية من الحلول ($-\alpha+2k\pi$ لـ $\cos$ و $\pi-\alpha+2k\pi$ لـ $\sin$).
  • القسمة على $2$ بدون قسمة $2k\pi$ : $2x=\pi+2k\pi\iff x=\dfrac{\pi}{2}+k\pi$.

المتراجحات المثلثية

طريقة

1. نحل أولاً المعادلة المرتبطة في المجال.

2. نضع الحلول على الدائرة المثلثية.

3. نقرأ القوس حيث المتفاوتة صحيحة : $\cos x$ تُقرأ على محور الأفاصيل و $\sin x$ على محور الأراتيب.

مثال $\cos x\geq\dfrac{1}{2}$ في $]-\pi;\pi]$

المعادلة : $x=-\dfrac{\pi}{3}$ أو $x=\dfrac{\pi}{3}$. النقط التي أفصولها $\geq\dfrac{1}{2}$ توجد على القوس الأيمن.

$S=\left[-\dfrac{\pi}{3};\dfrac{\pi}{3}\right]$

مثال $\sin x<\dfrac{\sqrt{2}}{2}$ في $[0;2\pi[$

المعادلة : $x=\dfrac{\pi}{4}$ أو $x=\dfrac{3\pi}{4}$. النقط التي أرتوبها $<\dfrac{\sqrt{2}}{2}$ توجد تحت المستقيم $y=\dfrac{\sqrt{2}}{2}$.

$S=\left[0;\dfrac{\pi}{4}\right[\cup\left]\dfrac{3\pi}{4};2\pi\right[$

للحفظ

  • الجمع : $\cos(a\pm b)=\cos a\cos b\mp\sin a\sin b$ ؛ $\sin(a\pm b)=\sin a\cos b\pm\cos a\sin b$.
  • ضعف الزاوية : $\sin2a=2\sin a\cos a$ ؛ $\cos2a=2\cos^2a-1=1-2\sin^2a$.
  • $a\cos x+b\sin x=\sqrt{a^2+b^2}\cos(x-\alpha)$ : نعمّل بـ $\sqrt{a^2+b^2}$.
  • المعادلات : عائلتان من الحلول لـ $\cos$ و $\sin$، وعائلة واحدة لـ $\tan$ (الدور $\pi$).

فنفس الدرس

← كل الدروس والفروض ديال الأولى باك علوم تجريبية